زبان در هر جامعه نه‌تنها ابزار ارتباط، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی آن ملت است. افغانستان در شرایط کنونی که میان سنت و مدرنیته در نوسان است، شاهد دگرگونی‌هایی در ساختارهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است که این تغییرات مستقیماً بر وضعیت زبان‌ها نیز تأثیر گذاشته است. در این میان، زبان فارسی که یکی از ریشه‌دارترین زبان‌های این سرزمین و میراث بزرگ خراسان بزرگ است، با چالش‌هایی جدی در حوزه سیاست‌گذاری زبانی، فضای مجازی و تغییرات سبک نوشتار مواجه شده است.

افغانستان کشوری سرگردان میان سنت و مدرنیته در دو طرف حاکمیت و مردم هر کدام تلاش دارند ایده‌آل خود را به کرسی بناشانند. اگر در دوره جمهوریت کفه‌ی ترازو به نفع حرکت به سمت مدرنیته بود اکنون اما کفه ترازو به سمت سنت در حال پیشروی است. در این میان زبان فارسی در حال نوعی بلاتکلیفی و ضعف حمایتی است. حاکمیت با جان دادن به روند پشتون زبانی و بی‌توجهی به فارسی زبانی مقدمات را به گونه‌ای مهیا کرده که تقویت پشتون زبانی بیشتر رقم بخورد یکی از چالش‌های زبان فارسی استفاده گسترده فارسی زبانان ار ظرفیت‌های مجازی و سکوهایی است که هر روز در قالبی رخ عیان می‌کند. در افغانستان فیس‌بوک با فاصله قابل توجهی از دیگر سکوها گوی سبقت را ربوده و بیشترین جمعیت استفاده کننده از این ظرفیت و به نسبت پشتون زبان‌ها، فارسی زبان هستند. از آنجایی‌که دایره استفاده از این زبان و سهولت گویشی و به کاربردن الفظ و واژه‌ها از هزینه علمی و زمانی کمتری برخوردار است لذا حتی بخشی از پشتون زبان‌ها هم با زبان فارسی در فضای مجازی حضور دارند. از سوی دیگر حضوری فارسی زبانان کشورهای نظیر ایران و تاجیکستان در کنار خیل عظیمی از مهاجران در کشورهای دیگر موجبات استفاده از واژه‌ها غیر فارسی را نیز فراهم آورده است. علاوه بر این نفس استفاده از زبان فارسی هم با تهدیداتی مواجه گشته از عمده مشکلات آن می‌توان به تقطیع و حذف کلمات و یا بی‌توجهی به پایه‌های گرامر و دستور زبان فارسی اشاره کرد که کاربران فارسی زبان با بی‌حوصلگی دیگر به استفاده درست از زبان فارسی توجه نمی‌نمایند. در کنار این مسائل ورود بی‌شمار واژه‌های بیگانه در زبان فارسی خود نوعی تهاجم زبانی قلمداد می‌شود که نباید از این منظر هم غافل بود. سهل‌انگاری در زیباسازی لفظی و معنایی زبان فارسی می‌تواند در فضای مجازی آسیب‎های عمده‌ای را به این میراث کهن خراسان بزرگ وارد نماید. ورود نوشتار به فضای مجازی کاربر را با تازه‌های مجازی به شیوه‌های نگارش تازه رهنمون و تشویق می‌سازد. اکنون زبان کتاب با یک چالش عمده در خصوص زبان فضای مجازی مواجه گشته و شکل قابل قبولی به خود گرفته است. عدم مشکل در رویه انتشار سهولت بیشتر و همگانی‌تر کاربران را بیشتر تشویق می‌کند تا به نادیده انگاری زبانی بیاندیشند. قواعد نوشتاری زبان فارسی بدون توجه به سالم‌نویسی و درست‌نویسی در حال گسترش است و این می‌تواند خطر آفرین باشد.

تحولات زبانی در افغانستان به‌ویژه در دوره اخیر، بیش از هر زمان دیگری به فضای مجازی گره خورده و این امر پیامدهای دوگانه‌ای ایجاد کرده است. از یک‌سو، حضور گسترده فارسی‌زبانان در شبکه‌های اجتماعی فرصت مهمی برای گسترش زبان فراهم کرده، اما از سوی دیگر، بی‌قاعدگی در نوشتار و ورود واژگان بیگانه اصالت زبان را تهدید می‌کند. نبود سیاست‌گذاری حمایتی از سوی حاکمیت، همراه با تقویت ساختاری زبان پشتو، وضعیت فارسی را شکننده‌تر ساخته است. اگر توجه به درست‌نویسی، پاسداشت واژگان و حساسیت فرهنگی در میان کاربران تقویت نشود، این روند می‌تواند در درازمدت به فرسایش جدی زبان فارسی در افغانستان منجر شود. حفظ این میراث کهن نیازمند هم آگاهی عمومی و هم حمایت ساختاری است.

نویسنده: دکتر شمس قدم آبادی